1330-1335 tarihleri arasında 15-20 haneli Kızılcatuğla adlı küçük bir köy olduğu bilinen bu şirin ilçemizin kesin olarak hangi tarihte kurulduğu bilinmemektedir. Ancak, genişlemesi ile ilgili olarak anlatılan hikaye ilginçtir.

Aslen, Tiflis'li olan Ümmühan hanım, bugünkü Ayvacık ilcesine yakın bir yerde han isletmektedir.1514 Çaldıran seferi nedeniyle yöreden orduya katılan askerlerde Ümmühan Hanımın hanında dinlenmektedirler; Ümmühan hanım bu askerlerden birisini savaşta ölen kocasına benzeterek onunla evlenir ve Ayvacık'a gelir. Daha sonrada civarda bulunan diğer köyleri de (Küplü, Doğanlar ve Garipler) dolaşarak köylülerin Ayvacık'a yerleşmelerini ve bu sebeple beldenin genişlemesini temin eder.

Bugün bu şirin ilçemizin sınırları içerisinde Antik döneme nazire olarak, bulunan Türk-İslam mimarisi özelliklerini en iyi bir şekilde yansıtan eserler şunlardır

Hüdavendigar Camii: Çanakkale ilimiz sınırları içerisinde bulunan dini yapılardan en önemlilerinden birisi olup, Behramkale'de Murat Hüdavendigar tarafından yapılmıştır. Dört duvar ile sekiz köseli sağır bir kasnak üzerine oturtulmuş tek kubbelidir. Osmanlı'nın ilk eserlerinden birisi olan bu Camii, Assos harabelerinin hemen yanı başında mağrur bir eda ile Murat Hüdavendigar'in anisini yaşatmaktadır.

Ümmühan Hatun Camii: Ayvacık ilçesinin genişlemesine sebep olan Ümmühan Hatun tarafından yaptırılmıştır.

Tuzla Hüdavendigar Camii: 12 m'lik tek bir kubbe ile çatılı son cemaat yerinden oluşan camii, Murat Hüdavendigar'in vakfiyesidir. Çeşitli ebatlardaki taslardan yapılan camiinin tuğla olan kubbesi sıvalı olup zemini ise taş döşemelidir.